Zuiderzee
IJsselmeer
Het huidige IJsselmeer was tot aan de afsluiting in 1929 een belangrijke binnenzee, die Zuiderzee heette. Monumentale steden, zoals Enkhuizen, Hoorn, Stavoren, Hindeloopen en vele andere herinneren aan het rijke verleden. Al vanaf de middeleeuwen speelde de Zuiderzee in het netwerk van de Hanze een belangrijke rol. Ook de latere handel met het Balticum, de Middelandse Zee en andere continenten liep voor een deel via de Zuiderzee. Ook de visserij was een bloeiende bedrijfstak. Een van de meest bekende vissersplaatsen is en was Urk. Tot aan 1929 was de visserij op de Zuiderzee de belangrijkste bestaanbron. In de rijke visserijhistorie houden twee gebeurtenissen direct verband met de Rexona. Het was een Urker visser die het Snurrevod in Nederland voor het eerst toepaste en het was een Urker visser, die voor het eerst een Deense Snurrevodviskotter aanschafte in 1924. Beide initiatieven waren geen lang leven beschoren. De kotter werd snel weer aan een Deense visser verkocht en Snurrevod heeft op de Zuiderzee geen doorbraak gekend. De Rexona is in haar actieve vissersleven nooit op de Zuiderzee geweest, maar vanaf 1980 zeilt ze regelmatig op de voormalige Zuiderzee. Jaarlijks doet ze in september mee aan de Kotterrace in Enkhuizen en ze is te bewonderen in steden zoals Enkhuizen, Hoorn, Muiden, Staveren of Hindelopen. In dit deel zullen bijdragen verschijnen over de rijke historie van de Zuiderzee, de vele mooie steden, het vissersleven en vooral de contacten met Noordelijke landen.
.jpg)
De Rexona op het IJsselmeer, zomer 2008.
Enkhuizen
Een van de mooiste steden langs de voormalige Zuiderzee is Enkhuizen. Het begon allemaal rond het jaar 1000, toen groepen pioniers de West-Friese veengebieden vanuit de duinstreek en de hoge gebieden van Texel en Wieringen begonnen te ontginnen. Uit hun simpele boerderijtjes groeiden de West-Friese dorpen en steden, waaronder Enkhuizen. Door hun activiteiten verdween het veen, de bodem zakte, en mede door hevige stormen verdwenen hele gebieden zelfs onder water. De Zuiderzee ontstond en Enkhuizen werd een haven- en vissersplaats, min of meer veilig achter de West-Friese Omringdijk die pas in de dertiende eeuw gesloten werd. Enkhuizen bleef niet verschoond van oorlogsgeweld. In de 13de eeuw werd het onafhankelijke West-Friesland veroverd door de Hollandse graaf Floris V. Toen deze vermoord werd (1296) kwamen de West-Friezen tevergeefs in opstand. Bij het neerslaan van die opstand werd Enkhuizen in brand gestoken. Het is één van de eerste keren dat de naam Enkhuizen in de annalen genoemd wordt. Overigens vochten in de 14de eeuw de West-Friezen met de Hollandse graven mee tegen de Friezen. Enkhuizen wordt dan met name genoemd als uitvalsbasis, de troepen scheepten zich in Enkhuizen in om in Friesland te gaan vechten.
In de periode 1593-1619 groef men het grote havencomplex in het zuiden van de stad: de Buyshavens en de St. Pietershaven. Ook in het noorden van de stad werden havens aangelegd. Al met al had men voldoende plek om vele honderden schepen een plek te geven. De haringvloot alleen al is wel eens geschat op 300 schepen. Ter vergelijking: de hele Hollandse vloot bezat er ongeveer 500. De ommuring van Enkhuizen was nog maar net voltooid toen door oorlogsdreiging en bevolkingsaanwas aan het einde van de 16de eeuw moest worden overgegaan tot de aanleg van nieuwe verdedigingswerken. De Dromedaris behoort nog tot de oude verdedigingsgordel. De nieuwe omwalling is er ook nog: rond de oude stad ligt 'de Vest'. Enkhuizen groeide snel in de 17de eeuw: in 1652 werden er ongeveer 25.000 inwoners geteld. In de stad waren er talloze scheepswerven, lijnbanen en haringpakkerijen. Een bijzondere bron van inkomsten van de stad was het Paalkistrecht. Dat was het recht om van schepen die de Zuiderzee bevoeren, gelden te innen ten behoeve van de betonning en bebakening. Dit privilege was door Prins Willem van Oranje van Amsterdam afgepakt en aan Enkhuizen geschonken. Enkhuizen was namelijk in 1572 de eerste stad in Holland die, zonder inmenging van buitenaf, in opstand gekomen was tegen Filips II en zijn generaal Alva. Amsterdam bleef toen nog jarenlang pro-Spaans.
Bij besluit van de Hoge Raad van adel van 26 juni 1816 werd het wapen van Enkhuizen als volgt omschreven:‘een schild van lazuur (blauw), beladen met drie haringen (naar rechts gewend) van zilver geplaatst en fasce (liggend), gekroond van goud en verzeld (vergezeld) van drie sterren mede van goud, staande en pal (boven elkaar); het wapen vastgehouden door eene staande vrouw.’ Voor 1816 kwam het wapen vaak voor met een blauw schild waarop drie naar links gewende haringen van zilver, gescheiden door twee zilveren sterren. Het belang van de haringvisserij blijkt uit de drie haringen.
Tot het midden van de 17de eeuw bleef Enkhuizen een zeer rijke handelsstad. Door de haringvisserij, de handel op de Oostzeelanden, op Engeland, West-Afrika en Indië werden enorme kapitalen verdiend. In Enkhuizen was één van de kamers van de VOC gevestigd. Ook de West-Indische Compagnie was in de stad vertegenwoordigd. Maar na 1650 ging het bergafwaarts met Enkhuizen. De totale Hollandse handel had te lijden van de felle concurrentie van vooral de Engelsen. Een concurrentie die een aantal malen uitmondde in regelrechte oorlogen. De economische activiteiten die er nog in Holland bestonden, concentreerden zich nu op Amsterdam, ten koste van de steden van het Noorderkwartier. In de 18de en 19de eeuw was Enkhuizen één van de dode stadjes aan de Zuiderzee, levend van wat handel in agrarische producten en de opbrengst van het puin van de vele gesloopte huizen. Gedurende het laatste kwart van de 19de eeuw bloeide Enkhuizen weer op. Door de aanleg van de spoorlijn naar Amsterdam kreeg de stad goede verbindingen met de zich snel ontwikkelende Randstad.
De afsluiting van de Zuiderzee in 1932 bracht niet de ondergang van de visserij, maar verschafte voor de paling- en snoekbaarsvissers nog lang een redelijk bestaan. Het bevolkingsaantal nam na de Tweede Wereldoorlog zienderogen toe; voor het eerst sinds de 17de eeuw breidde de stad zich weer uit. De rijke historie van Enkhuizen weerspiegelt zich ook nu nog in de architectuur en de vele bezienswaardigheden. Ook mag niet onvermeld blijven dat de Jaarlijkse kotterwedsrijden in Enkhuizen plaatsvinden en de Rexona is uiteraard ook altijd present en zelfs in de voorste gelederen aan te treffen. Bron: www.enkuizen.nl
De Zuiderzee in kaart gebracht
De historische betekenis van de Middelandse Zee voor de omringende landen vond haar equivalent in de functie van de Zuiderzee voor de omliggende Nederlandse provincies. De Zuiderzee was tot haar afsluiting in 1932 de levensader van de aan haar oever gelegen steden en visserijgemeenschappen. Internationale handel, transport en zeevisserij bepaalden eeuwenlang de economische bedrijvigheid, zoals de getijden het levensritme beïnvloedden. Met de afsluiting veranderden de economie en het levensritme echter voorgoed. Tot haar afsluiting was de Zuiderzee alleen met betrouwbare nautische kaarten en vooral ervaring te bezeilen. Ondieptes, stormen en stromingen waren de voornaamste obstakels voor een veilige overtocht en vele schepen en bemanning hebben een laatste rustplaats in de Zuiderzee gevonden. Nautische kaarten, zeg maar de TomToms van voorbije tijden, waren naast ervaring en kennis van het gebied onontbeerlijk. Voor het eerst zijn nu alle gedrukte nautische kaarten van de voormalige Zuiderzee, het Hollands Waddengebied en de zeegaten in een boek bijeengebracht. Het omvangrijke en rijk geïllustreerde pionierswerk Spiegel van de Zuiderzee. Geschiedenis en Cartobibliografie van de Zuiderzee en het Hollands Waddengebied beschrijft en illustreert de cartografie van deze Nederlandse regio’s tot het begin van de twintigste eeuw. Specialisten in waterstaatkunde, zeevaartgeschiedenis en historische geografie geven een inleiding en zij beschrijven het ontstaan van de Zuiderzee, de uitbreiding onder invloed van stormvloeden, de indijkingen en de veranderingen in de stromen en zandbanken. Het boek gaat ook in op de ontwikkeling van de eilanden, de havensteden en de navigatie en behandelt de plannen tot afsluiting en inpoldering van de Zuiderzee. Het Zuiderzeemuseum in Enkhuizen stelde een groot deel van zijn collectie beschikbaar en organiseert tevens de tentoonstelling Spiegel van de Zuiderzee (26 december 2009 tot en met 21 maart 2010). Meer informatie is te vinden op www.zuiderzeemuseum.nl

Afbeelding uit E. Walsmit, H. Kloosterboer, N. Persson, R. Ostermann (Red.), Spiegel van de Zuiderzee. Geschiedenis en Cartobibliografie van de Zuiderzee en het Hollands Waddengebied (Houten 2009).
De grote naam in de Nederlandse cartografie is die van Willem. Jansz. Blaeu (1571-1638). Het hoogtepunt van zijn publicaties was de Atlas Mayor. Deze atlas was met zijn twaalf delen het kostbaarste gedrukte boek van die dagen. Kunstenaars kleurden de kaarten met de hand en meesterinbinders bonden de boeken op de meest verfijnde wijze in. De Atlas Mayor en cartografie is eeuwenlang de basis geweest voor het ontwikkelen van zeekaarten. Het vaargebied van de Rexona is op diverse kaarten goed te traceren. De inpolderingen hebben weliswaar veel water aan de zee ontnomen, maar de Zuiderzee zou tot de afsluiting in 1932 een open zee blijven en het grote wateroppervlakte is op de kaarten van Blaeu goed herkenbaar. Het geeft ook het grote economische belang van de zeevisserij tot de afsluiting aan en de grote aanpassingen voor de regionale economie en samenleving, die eeuwen met name op zeevisserij was ingesteld. Bron: R. Putman, Oude scheepskaarten en hun makers (Guernsey 1983).

De Noordzeelanden in de Atlas Mayor. Bron: R. Putman, Oude scheepskaarten en hun makers (Guernsey 1983).



